Anne Zernike:

de eerste vrouwelijke predikant op de preekstoel

 

 

Op 5 november 2011 is het 100 jaar geleden dat Anne Zernike werd bevestigd in het ambt van voorganger in de Doopsgezinde Gemeente Bovenknijpe. Zij was daarmee de eerste vrouwelijke predikante die een functie vervulde in een kerkelijke gemeente in Nederland. De Doopsgezinde Gemeente Bovenknijpe is binnen de Doopsgezinde Broederschap een zelfstandige gemeente. De huidige voorganger is br. Jelle de Groot.

 

Bovenknijpe ligt ca. 5 kilometer oostelijk van Heerenveen. Het maakt nu deel uit van het dorp De Knipe en is onderdeel van de burgerlijke gemeente Heerenveen. 

 

Op deze website zal onder meer aandacht worden gegeven aan:

  • Haar leven en werken in Bovenknijpe, Eerbeek en Rotterdam en over haar positie als vrouw binnen de kerkelijke gemeenschap van Nederland in die periode.

 

  • Herinneringen van en over haar, in de vorm van haar eigen biografie "Een vrouw in het wondere ambt". En over haar in talloze andere geschriften die de afgelopen tijden over haar zijn verschenen en nog zullen uitkomen.

 

  • Diverse activiteiten die in het jaar 2011 zullen worden gehouden, zoals een toneelstuk in De Knipe, een serie solo-toneelvoorstellingen door het land die zullen worden verzorgd door Korneel Roosma-de Vries, een groot aantal lezingen op diverse plaatsen, bijzondere diensten, een herdenking in De Knipe in het eerste weekend van november 2011, etc.

 

  • Haar relatie met de schilder Jan Mankes, haar echtgenoot, waarmee ze slechts een aantal jaren kon samenwonen. Jan Mankes stierf na 5 jaren huwelijk al in 1920, Anne achterlatend met hun enig kind Beint.

 

  • Daarnaast zal op de website aandacht zijn voor de diverse vindplaatsen van en over haar op het internet. Zoals verwijzigingen naar websites waar over haar, haar werk en over haar relatie met Jan Mankes is geschreven.

 

 

HAAR JEUGD IN AMSTERDAM

 

Anne Zernike groeide op in een gezin waarin het verwerven van kennis en het studeren voorop stond.

Haar ouders waren Carl Frederich August Zernike en Antje Dieperink, beiden in het bezit van akten wiskunde. Vader was hoofd van een lagere school.

 

Haar broer Frits Zernike zou in 1953 de Nobelprijs voor natuurkunde verkrijgen en haar jongere zuster Elisabeth Zernike was een bekende in de wereld van de literatuur.

 

Voordat Anne Zernike in haar jeugd de Vrije Gemeente bezocht, waar haar ouders lid van waren, ging ze naar de kinderkerk van de Nederlandse Protestantenbond. Eén van de godsdienstonderwijzeressen daar was mej. Manette de Favauge. Mej. Manette de Favauge stond samen met mej. Jacoba Mossel en mej. E. Knappert op de lijst van aanbevolen werkkringen voor jonge vrouwen tijdens de nationale tentoonstelling van vrouwenarbeid in 1898, dat van godsdienstonderwijzeres. Zij zijn belangrijke voorvechtsters geweest voor het ambt van vrouwelijke predikanten. 

 

De Vrije Gemeente wilde bij haar leden een godsdienstig besef aankweken zonder de band met het christendom te verbreken en ging uit van de gelijkwaardigheid van de Wereldgodsdiensten. De Vrije Gemeente werd gekenmerkt door een open houding ten opzichte van de cultuur en door betrokkenheid bij maatschappelijke ontwikkelingen.

 

 Interieur van het vroegere gebouw van de Vrije Gemeente - nu Paradiso

 

Anne Zernike bezocht, net als haar drie jongere zusjes, de meisjes-HBS in Amsterdam.

Dit einddiploma was op dat moment echter onvoldoende om verder te  kunnen studeren. Na twee jaar studeren deed zij staatsexamen gymnasium-A, waarmee ze kon worden toegelaten aan de Universiteit van Amsterdam.

Vrouwelijke studenten waren – zij het in geringe mate - al een bekend gezicht binnen de universiteit. Na het behalen van het kandidaatsexamen in 1909 liet zij zich op tweeëntwintigjarige leeftijd inschrijven aan het Doopsgezind Seminarium, nadat ze zich in de Doopsgezinde Gemeente had laten dopen door dr. A. Kuiper. Haar eerste preek hield zij voor de kinderkerk van de Nederlandse Protestantenbond aan de Voorburgwal in Amsterdam.

 

 

DE STUDIE OP HET DOOPSGEZIND SEMINARIUM

 

Anne begon haar studie in 1909 aan het Seminarium. Na twee jaar behaalde ze het proponentsschap, na vooraf doctoraal examen te hebben gedaan. Op 20 juni 1911 werd aan Anne Zernike de aanstelling tot proponent overhandigd. Drie maanden nam zij waar voor de bibliothecaris van de Doopsgezinde Bibliotheek en gedurende een jaar catechiseerde zij in Utrecht. Haar eerste preek hield zij voor de kinderkerk van de Nederlandse Protestanten Bond aan de Voorburgwal in de hoofdstad.

 

Haar afstudeerscriptie droeg de titel: ‘Historisch-materialistische ethiek’. Ze werd daarbij door de voorzitter van de Algemene Doopsgezinde Sociëteit toegesproken. De voorzitter benadrukte hoe bijzonder het was dat Anne Zernike de eerste vrouwelijke predikant van Nederland was die als afgestudeerd theologe het evangelie mocht verkondigen. Tevens stelde hij dat het bestuur de beslissing om deze studieweg voor vrouwen te openen, had genomen om met de tijd en het geloof mee te kunnen gaan. Hij vond het dan ook een eer en was zeer verheugd haar als proponent te mogen verwelkomen. Ook roemde hij haar toewijding aan de studie en haar eenvoudige houding. Hij noemde dit kwaliteiten die haar zeker van pas zouden komen bij het moeilijke beroep van predikant.

 

Uit haar dagboek:

"In het laatste studiejaar had ik een enkele keer des zondagsmorgens in Doopsgezinde gemeenten in de buurt van Amsterdam de predikant vervangen. Uit het vaak overmatig drukke kerkbezoek bleek wel, dat velen een vrouw op de preekstoel een soort bezienswaardigheid vonden, wat me ook sprak uit nieuwsgieringe blikken, die op me werden geworpen. Gelukkig voelde ik steeds na enkele minuten, dat men uitgekeken raakte en luisteren ging. Meerdere malen kreeg ik na zo'n preek een brief, altijd anoniem, die me verwijtend wees op 1 Corinthen 14:34. Ik behoefde de tekst niet meer op te zoeken om te weten wat daar stond: "Dat uw vrouwen in de gemeente zwijgen; want het is haar niet toegestaan te spreken, maar bevolen onderworpen te zijn, gelijk ook de Wet zegt".

 

 

KORTE BESCHRIJVING VAN HAAR LEVEN - zie ook LEVEN EN WERKEN

 

Anne Zernike is geboren in Amsterdam op 30 april 1887.

Anne vertrekt in 1911 naar Bovenknijpe, waar ze is beroepen als voorganger in de Doopsgezinde gemeente.

Ze is dan de eerste vrouwelijke predikant die verbonden is aan een kerkelijke gemeente in Nederland.

Ze ontmoet daar dorpsgenoot Jan Mankes, met wie ze in 1915 trouwt. Via een kort verblijf in Den Haag komen ze terecht in Eerbeek. Daar wordt hun zoon Beint geboren en dan overlijdt haar man Jan in 1920 aan tuberculose.

Ze blijft alleen achter. In 1921 vertrekt ze naar Rotterdam.

Daar wordt ze verbonden aan de Nederlandse Protestantenbond en is ze met anderen zeer betrokken bij het leven in tuindorp Vreewijk. Het nieuwe kerkgebouw dat in 1929 wordt opgericht krijgt de naam "Het Nieuwe Verbond".

De vrijzinnige gemeente groeit van 40 tot 500 leden.

 

De familie Zernike in 1929:

staand: broer Johannes, zuster Elisabeth, broer Frits en echtgenote Dora;

zittend: de heer Van Kampen, zuster Nel, zuster Lise, moeder Antje (Zernike-)Dieperink (70 jaar), Anne 

voorgrond: de heer De Jong

 

In 1948 neemt ds. Anne Mankes-Zernike afscheid van de gemeente en gaat met emeritaat. In het begin van de jaren '50 van de vorige eeuw schrijft ze haar autobiografie "Een vrouw in het wondere ambt".

Ze blijft nog ruime tijd tijdens haar emeritaat wonen in haar woning aan de Weimansweg 37 in Rotterdam. Vanaf halverwege de jaren '60 van de vorige eeuw woont ze daarna nog kort in bij haar zoon Beint en zijn gezin in Laren (NH).

 

Op 6 maart 1972 overlijdt Anne Mankes-Zernike in de "Lichtenberg" in Amersfoort, bijna 85 jaren oud.

 

 

Heeft u vragen en/of opmerkingen of heeft u aanvullingen en/of verbeteringen voor deze website:

verstuur uw bericht aan info@annezernike.nl

 

 

 

 

Nieuws

 

LAATSTE VOORSTELLING

 Op 7 oktober 2012 is de laatse voorstelling. Deze wordt in het kader van de provinciale Friese kerkendag gehouden in het Posthuistheater te Heerenveen. Kaarten bestellen via het theater.

 

ANNE ZERNIKE NAAR ZWITSERLAND

Vanaf Hemelvaartsdag 17 mei 2012 vindt de MERK2012 plaats in Sumiswald in Zwitserland. DE MERK is de Europese conferentie van Mennonieten en Doopsgezinden. Het toneelstuk over Anne Zernike zal daar ook worden opgevoerd.

Zie de volgende LINK

 

FRYSLÂN-DOK

Vrijdag 24 februari ging de door Omrop Fryslân gemaakte documentaire over Anne Zernike in premičre. Zondag 26 februari uit te zenden op Nederland 2 om 15.30 uur en later op Omrop Fryslân vanaf 17.00 uur elk uur op het hele uur.

Hier een LINK naar de documentaire, die gemaakt is door Annet Huisman van Omrop Fryslân.

Een ingetogen document!

 

 

VERHALEN OP HET WEBLOG

Op Zinweb staat een groot aantal verhalen over de totstandkoming van het stuk. Deze verhalen zijn te vinden op de pagina "Activiteiten" - zie de rechterkolom bij ZINWEB

 

 

ANNE ZERNIKE-FONDS

 

Zondag 6 november 2011 wordt het Anne Zernikefonds geďntroduceerd.

 

Kijk voor meer informatie over

dit fonds op de pagina

"activiteiten in 2011".

 

GESLAAGDE UITVOERING

 

 Op 25 september 2011 was de landelijke premičre van het toneelstuk "Anne Zernike". De voorstelling was uitverkocht (150 bezoekers) en de reacties van de bezoekers waren

zeer positief.

Voor een overzicht van de voorstellingen wordt verwezen naar de pagina "activiteiten in 2011"

 

 

SOLO-TONEEL Anne Zernike

 

In het kader van het 100-jarig jubileum is een toneelstuk geschreven door Korneel Roosma - de Vries. Zij voert dit ook op. Korneel Roosma - de Vries is doopsgezind voorganger in de gemeente Holwerd-Blija-Ternaard.

 

Deze voorstelling kan worden

geboekt via deze website:

zie bij activiteiten 2011

 

 

 

 

Aan de Universteit van Groningen (RUG) is doctorandus Froukje Pitstra bezig met een promotieonderzoek op de biografie van dr. Anne Mankes-Zernike. Zie HIER voor meer informatie over haar onderzoek en andere activiteiten.

 

 

De herdenkingen en bijeenkomsten voor Anne Zernike (100 jaar eerste vrouwelijke voorganger) zijn onderdeel van meer festiviteiten binnen de Doopsgezinde Broederschap. In het jaar 2011 wordt bovendien herdacht dat

  • 200 jaar geleden de Algemene Doopsgezinde Sociëteit werd opgericht in Amsterdam
  • 275 geleden het Doopsgezind Seminarie werd gesticht
  • het 450 jaar geleden is dat Menno Simons is overleden
  • het 475 jaar geleden is dat hij de kerk van Rome heeft verlaten

 

Wilt u daarover meer informatie, kijk dan op www.doopsgezind.nl

 

Voorgevel van het huidige Paradiso

 

Het gebouw van de Vrije Gemeente werd in 1968 omgevormd tot cultureel jongerencen-trum Paradiso dat uitgroiede tot een nationaal en internationaal bekend

centrum van de popmuziek.

 

 Voorgevel Seminarium a/d Singel

 

Het Doopsgezind Seminarium bevindt zich nog steeds aan de Singel in Amsterdam.

In 2011 bestaat het 275 jaar 

 

Anne - geschilderd door Jan Mankes

 

Een van de meest bekende portretten

die Jan Mankes heeft geschilderd

van Anne Zernike

 

 

preekbeurten van  21 juli 1940 uit de Nieuwe Rotterdams Courant

 

 

gedenksteen in gevel van de Vermaning

 

In 2002 is een steen onthuld in de gevel van de Vermaning in Bovenknijpe als herinnering aan haar voorganger

 

Deze website is ontstaan vanwege

het feit dat het dit jaar 100 jaar

geleden is dat Anne (Mankes-)Zernike als eerste vrouwelijke voorganger

verbonden was aan een gemeente 

in Nederland.

 

Wilt u reageren, mail via het op deze pagina vermelde e-mailadres. Hartelijk dank. 

 

Anne Zernike (1887 - 1972)

 

links

Jan Mankes

activiteiten

herinneringen

leven en werken

startpagina